Giriş

İtalya’nın Seveso kentinde 1976’da gerçekleşen ciddi endüstriyel kazayı takiben, endüstriyel donanımlarda kaza önleme üzerine bir Direktif (82/501/EEC) kabul edilmiştir. Daha sonra Hindistan, Bhopal’de 1984 yılında ve İsviçre, Basel’de 1986 yılında gerçekleşen iki büyük kaza bu direktifin değiştirilmesine neden olmuştur. Son olarak yeni ve gözden geçirilmiş bir Direktif (96/82/EC) 1996 yılında kabul edilmiştir ve 82/501/EEC sayılı Direktif’in yerini almıştır. Seveso II Direktifi adını alan bu direktif, tehlikeli maddeler içeren büyük endüstriyel kazaların önlenmesine yönelik çeşitli kontrol yükümlülükleri getirmiştir. Söz konusu donanımların güvenlik raporları ve acil durum planları oluşturmaları gerekmektedir. Seveso II Direktifi altındaki yetkilendirme prosedürü Entegre Kirliliğin Önlenmesi ve Kontrolunun yetkilendirme prosedürü ile ilişkilendirilebilir ve böylelikle her iki gerekler seti ile aynı anda ilgilenilebilir. Bu iki direktifin zorunlu kıldığı koşullara ve gereklere tabii olan tesisler söz konusu olduğunda önem kazanmaktadır.

AB Mevzuatının Anahatları

Bu Direktif, birinci “Seveso” Direktifi’nin yerini almış ve gayri resmi olarak “Seveso II” veya COMAH Direktifi olarak isimlendirilmiştir. Direktif tehlikeli maddeler içeren büyük kazaların önlenmesini ve tutarlı ve verimli bir şekilde yüksek seviyeli korumayı garanti altına alacak şekilde insan ve çevre için sonuçlarını sınırlandırmayı amaçlamaktadır. Direktif, büyük kaza zararları vermeye neden olabilecek miktarlarda belirli tehlikeli maddelerin bulunduğu kuruluşlara uygulanmaktadır.

Bir işletme, eğer Ek I’in , Bölüm 1 ve 2’sinde listelenmiş olan tehlikeli maddelerin depolanması Ek’te belirtilen miktarın üzerindeyse Direktif’in hükümlerine tabidir. Seveso II Direktifi’nin faaliyet alanı yalnızca kuruluşlardaki tehlikeli maddelerin mevcudiyeti ile ilgilidir. Uzman yetkili aynı zamanda, kuruluşların bulundukları yer ve yakınlıkları nedeniyle büyük bir kazanın meydana gelme olasılığının artması (domino etkisi) söz konusu ise, bahsi geçen kuruluşları veya kuruluş gruplarını tanımlamalıdır.

Direktif şunlara uygulanmamaktadır: Askeri kuruluşlar; İyonize edici radyasyon zararları; Tehlikeli maddelerin taşınması ve ara depolanması; Boru hatlarında taşıma; Sondaj kuyuları (Borehole) yoluyla madenlerde ve taş ocaklarında minerallerin araştırılması ve işlenmesi; atık depolama (metan patlamaları riski).

Direktif, iki-seviyeli bir yöntem izlemektedir; yani Ek I’de belirtilmiş her madde için iki farklı sınırlandırıcı nicelik mevcuttur (eşik değerleri), bir alt seviye ve bir de üst seviye. Bir kuruluşta bulunan maddelerin niceliği arttıkça, o kuruluşun neden olduğu zararın da arttığı varsayılmaktadır. Buna bağlı olarak, Direktif üst seviyeli kuruluşlara, alt seviyeli kuruluşlardan daha çok zorunluluk yüklemektedir.

Üst-seviye kuruluşların bir güvenlik raporu hazırlamaları zorunlu kılınmıştır. Alt-seviye işletmeler sadece yetkilileri mevcudiyetlerinden haberdar etmek ve işletmede bulunan tehlikeli maddelerin detaylarını vermek zorundadırlar. Eğer bir kuruluşta büyük bir kazaya neden olamayacak bir durumdaki maddeler bulunuyorsa, uzman yetkili güvenlik raporu için gereken bilginin miktarını sınırlayabilir (ayrıca bkz 26 Haziran 1998 tarihli, 98/433/EC sayılı söz konusu özel izinler için uyumlaştırılmış kriterleri oluşturan Komisyon Kararı).

Hem üst-seviye hem de alt-seviye kuruluşlar, kazaları önlemek ve kazaların insan ve çevre üzerindeki sonuçlarını sınırlamak için gerekli tüm tedbirleri alarak kazaları önlemek zorundadırlar. Ayrıca, bir büyük kazaları önleme politikası (Ek III) hazırlamalı ve tam ve doğru olarak uygulandığını garanti altına almalıdırlar. Tüm kazalar ve olmaya çok yakınsamış kazalar yetkililere rapor edilmelidir.

Üst-seviye işletmeler aynı zamanda, minimum olarak, Ek II’de listelenmiş olan bilgileri içeren bir güvenlik raporu hazırlamak zorundadırlar. Üst-seviye işletmeler dahili acil durum planları hazırlamalı ve bir sonraki adım olan harici acil durum planlarının hazırlanması için uzman yetkiliye gerekli bilgiyi sağlamalıdır. Acil durum planları Ek 4 bilgilerini içermelidir. Dahili acil durum planları çalışanlara danışarak hazırlanmalıdır ve harici acil durum planları için kamuyla fikir alışverişinde bulunulmalıdır. Aynı zamanda kamunun bilgilendirilmesine dair zorunluluklar bulunmaktadır.

Büyük bir kaza durumunda, kuruluşun işletmecisi uzman yetkiliyi haberdar etmek ve iyileştirici faaliyetlerde bulunmak zorundadır.

Bu direktif kapsamında öncelikle direktifin ulusal yönetmeliğimiz olarak yansıtılması ve bununla uygulamada ülkelerden yapılması beklenen temel gerekler aşağıda belirtilmiştir.

1. Direktifin gereklerini uygulayacak yetkili otoritenin kurulması (oluşturulması), ve eğer ihtiyaç varsa, yetkili otoriteye destek verecek teknik destek kurumlarının kurulması (oluşturulması) Madde 16
2. Arazi kullanım ve diğer ilgili politikalarda büyük endüstriyel kazalara karşı koruma ile ilgili hedeflerin dikkate alınmasının sağlanması, ve bu politikaların uygulanmasını kolaylaştıracak destek prosedürlerin oluşturulması. (Madde 12)
3. Büyük endüstriyel kaza riskini, bulundukları yer ve kullandıkları tehlikeli maddeler nedeniyle, arttıran tesislerin veya tesis gruplarının tanımlanması kayıt altına alınarak Avrupa Komisyonuna bildirilmesi (Madde 8)
4. Büyük endüstriyel kaza sırasında uygulanacak tesis dışı acil durum planlarının hazırlanması, gözden geçirilmesi, test edilmesi ve revize edilmesi. (Madde 11 ve EK IV)
5. Direktifte yer alan yükümlülüklerin işletme sahipleri tarafında yerine getirilmesinin sağlanması. Direktifin hükümlerine uymayan tesislerin çalışmalarının yasaklanması (Madde 17) İşletme sahiplerinin, yetkili otorite tarafından konan yasaklara karşı gelmesi durumunda mahkemede yargılanmalarının sağlanması
6. Yetkili otorite tarafından büyük endüstriyel kazaların önlenmesi politikasının hazırlanması ve uygulanması (Madde 7 ve 10, ve EK III) Yukarıda bahsedilen politikaların ve planların gözden geçirilmesi ve revize edilmesi (Madde 9, 10 ve 11)
7. Büyük endüstriyel kazaları engellemek için önlemlerin alınması ve bu kazaların neden olacağı etkilerinin en aza indirgenmesi (Madde 5) ve büyük kazaları takip etmek, belirli önlemlerin alınmasını sağlamak, bilgilerin toplanması ve analiz edilmesi dahil, zararlara çare bulunması, gelecekteki kazaların önlenmesi için öneriler hazırlanması (Madde 14)).
8. Yetkili otoritelerce büyük endüstriyel kazaları engellemek ve etkilerinin en aza indirgemek için gereken önlemlere ilişkin bilgi sağlamaları ( (Madde 5, 6, 7, 9, 10 ve 11) ve diğer işletmeler ile bilgi alışverişinde bulunma ve işbirliğine girmenin sağlanması (Madde 8)
9. Tesislerin, direktif ile uyumunu sağlamak için tesis denetleme sisteminin oluşturulması ve uygulanması (Madde 18) Tesis içi acil durum planın (Madde 11) ve güvenlik raporun hazırlanmasının sağlanması (Madde 9 ve 10, ve EK II)
10. Halkın direktifin uygulanmasına ilişkin gizlilik gerektiren belirli bilgiler dışında bilgilere erişebiliyor olmasının sağlanması(Maddeler 11, 13 ve 20)
11. Büyük kaza etkilerine mağruz kalacak bireylere ve diğer üye ülkelere güvenlik önlemleri ve prosedürleri konularında bilgi sağlanması, (Madde 13 ve EK V)
12. Komisyona aşağıdaki konularda yıllık rapor gönderilmesi:

• büyük tehlikeli endüstriyel kazaya neden olamayacak şeklinde dikkate alınan tesisler (Madde 9)
• büyük kazalar ve bu tür kazaların analiz sonuçları (Madde 15)
• Büyük kazaların önlenmesi ve kısıtlanması konusunda elde edilen deneyimler (Madde 19)
• Direktifin uygulanması (Madde 19 ve Konsey Direktifi 91/692/EEC)
• Direktif ile uyum için alınan önlemler (Madde 24); ve
• Direktifin kapsadığı alanda ulusal kanunlarda yansıtılan ana hükümler ve metinleri (Madde 24)

Türkiye’de Mevcut Durum

Türkiyedeki Çevre ile ilgili Mevzuatının Analizi Projesi AB tarafından finanse edilerek Çevre ve Orman Bakanlığı ile AB tarafından onaylanmıştır. Bu projeye göre Kirlilik Kontrolü Sektörü altında yer alan 96/82/EC sayılı Tehlikeli Madde İçeren Kazaların Kontrolüne İlişkin Seveso II Direktif’in hiçbir gereği Türk mevzuatı tarafından yansıtılmamaktadır. Ulusal Plan ve sözkonusu proje açıkça belirtmektedirki tüm gereklerini yansıtacak yeni bir yönetmelik hazırlanmasıve dublikasyonların önlenmesi için koordinasyon görevi Bakanlığımızca yapılmaktadır.

Türkiye için çevre alanında Entegre Uyumlaştırma Stratejisi Projesi altında da bu direktife öncelikleri Ulusal Plandan farklı olan direktifler arasında yer verilerek öncelikle uygulanması istenmiş ve kısa vadede strateji ve planlarının hazırlanması öngörülmüştür.

Çevre ve Orman Bakanlığı Büyük Endüstriyel Kazalar Direktifine Uyum Çalışmalarını Başlattı

Bakanlığımız tarafından SEVESO direktifine uyum için hazırlanan proje teklifi AB LİFE programı tarafından 2003 yılında kabul edilmiştir. 2004 Mart ayından itibaren proje çalışmaları başlamıştır. Proje, Bakanlığın Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğünün Kimyasal Kazalar Şubesi tarafından yürütülmektedir. Proje yurt içinden ve dışından teknik destek alınarak sürdürülmektedir.

Seveso Direktifi sanayicimizi yakından ilgilendirmekte ve Bakanlığımızca yürütülen Endüstriyel kirliliğin önlenmesi ve ÇED direktifi uygulamaları ile entegre çalışılmasını gerektiren bir hukuksal yapıdadır. AB uyum sürecinde sanayicimizi öncelikle ilgilendiren en önemli yönetmelik olacaktır.

Proje 2 yıllık bir sürede yapılacaktır. Proje kapsamında yer alan ana iş paketleri aşağıdaki gibidir;

1. Başlama – Veri Toplama ve Mevcut Uygulamaların Gözden Geçirilmesi,
2. Strateji Geliştirme,
3. Uygulama Planın Hazırlanması,
4. Taslak Yönetmeliğin Hazırlanması,
5. Ana Taslak Tebliğlerin Hazırlanması,
6. Bilgi Sisteminin Kurulması

1 : Veri Toplama ve Mevcut Uygulamaların Gözden Geçirilmesi

Veri toplama süreci boyunca, Seveso kapsamındaki işletmeleri proje hakkında bilgilendirmek amacıyla önemli sanayi şehirlerine ziyaretler yapılacak. Uygulama ile ilgili kurumlar da bu iş paketi içinde açılacak web sayfası ve internet üzerinde yürütülecek iletişim listeleri aracılığı ile bilgilendirilecekler. Gelecek iş paketleri için, ilgili işletmeler için uygulanacak bir bildirim sistemi hazırlanacak. İş paketinin sonunda, tüm mevcut verileri içeren ilerleme raporu yazılacak ve Çevre Ve Orman Bakanlığı tarafından düzenlenecek bir toplantıda bu rapor dağıtılarak ilgili çıkar ortakları ile çıktılar tartışılarak görüşleri alınacak.

2 : Strateji Geliştirme

Seveso-II Yönergesi’nin uygulanmasına ilişkin hedefler (amaçlar) için ayrı ayrı düzenlenecek yuvarlak masa tartışmalarında bulunacak çalışma grupları, çıkar ortakları arasından oluşturulacak. Herbir çalışma grubu için, tartışmaların çerçevesini oluşturacak tartışma belgeleri hazırlanacak. Toplantıların sonunda tartışmalardan elde edilen sonuçlar, örtüşmeleri, tekrarları ve çelişkileri önlemek için bir araya getirilerek bir bütün haline getirilecek. Bu çalışmaların sonunda Seveso-II Yönergesi’nin Türkiye’de uygulanmasına ilişkin bir strateji önerisi yazılacak.

3 : Uygulama Planın Hazırlanması

İş Paketi – 2 içinde hazırlanan strateji önerisi dikkate alınarak uygulama planın hazırlanmasını kapsar. İş Paketi – 2’de elde edilen sonuçlar burada da kullanılacaktır. İş Paketi – 2’deki çalışma gruplarına ek olarak, daha çok bakanlıklar düzeyinde başka bir çalışma grubu oluşturulacak. Projenin tüm ortakları ile İş Paketi – 2’de çalışan dış destek uzmanı bu iş paketinde de etkin olarak birlikte çalışacaklar. Bunları dışında, uygulamanın maliyet tahminleri için finans konularıda belirlenecektir.

4 : Taslak Yönetmeliğinin Hazırlanması

Bu iş paketinde Seveso-II Yönergesi’nin hükümlerini yansıtan taslak yönetmeliği hazırlanacak. İş Paketi – 3’te oluşturulan bakanlıklar düzeyindeki çalışma grubu burada da etkin olacaktır. Kılavuz belge olarak çalışma grubu için taslak yönetmeliğin çerçevesi hazırlanacak. Çalışma grubundan elde edilen görüşler ve öneriler doğrultusunda taslak yönetmelik, tartışmaya sunulmak üzere hazırlanacak. Bu sürecin sonunda taslak yönetmeliğe son şekli verilecek.

5 : Ana Tebliğlerin Hazırlanması

Bu iş paketi, ilgili tarafların yönetmelik yürürlüğe girdiğinde uygulamada yardımcı olacak ana tebliğlerin taslaklarının hazırlanmasını kapsar. Bu taslak tebliğler ayrı ayrı olarak; (1) Güvenlik Raporu ve Acil Durum Planlaması, (2) Denetleme, (3) Halkın Bilgilendirilmesi konularını kapsayacaktır. Çalışma yapılırken Seveso-II Yönergesi’nin uygulanması ile ilgili mevcut AB El Kitapları ve ilgili diğer AB Yönergeleri dikkate alınacak. Bu iş paketinde, daha önce gidilen ana sanayi şehirleri tekrar ziyaret edilerek, ilgili işletmelere mevcut çıktıların içerdiği bilgiler doğrudan aktarılacak.

6 : Bilgi Sitemin Kurulması

Burada, yönerge ile ilgili çalışmaların uygulanmasına hizmet edecek bilgi sistemi kurulacak ve veri tabanı sistemi ile ilgili örnek uygulama yapılacak. Sistemin girdileri proje süresince doldurulan bildirim formları TOBB ,Devlet İstatistik Enstitüsü, gibi ilgili taraflardan alınan bilgilerle kontrol edilecktir. Bilgi ağının ve işletme bilgilerin güvenliğini sağlayacak bir yazılım programı yazılacaktır. Projenin Çıktıları ve Dağıtımı Proje süresince hazırlanacak ilerleme raporlarının, ara ve final raporun, yazılı ilanların, taslak yönetmeliğin, taslak tebliğilerin vb. yazılı çıktılar, proje için gerekli olan ilgili taraflar ve halk ile bilgi paylaşımı için web sayfasında yayınlanacaktır. Ayrıca internet üzerinden yürütülecek iletişim listelerin açılması da bilgiye erişimi hızlandıracaktır.

Proje Çıktıları aşağıdaki gibiidir.

• Tanıtım broşürü
• Sanayici için bildirim formu
• 1. Istanbul, İzmit, İzmir, Ankara ve Gaziantep’te yapılacak olan toplantılar
• Proje web sayfasının hazırlanması ve iletişim listelerinin çalışmasının sağlanması
• Seveso-II’nin temel gereksinimlerini kapsayan 7 hedef doğrultusunda strateji geliştirmek üzere çıkar ortaklarını belirleyerek belli hedeflerde çalışma grupları kurulmasını sağlamak,
• Eylem planı
• Kurumların belirlenmesi ve sorumlulukların tanımlanması
• Mevzuat ve sektörler arası entegrasyonun sağlanması
• Çerçeve taslak yönetmeliğin hazırlanması, proje web sayfasında yayınlanması
• Taslak yönetmeliğin ve bu pakette çıkan taslak tebliğlerin sunum için 5 şehirde yapılan çalışmalara katılım sağlanması,
• Bilgi sistemin tasarlanması ve çalışır hale getirilmesi,
• Prototip yazılımın hazırlanması,
• Bakanlığın mevcut bilgi sistemine entegre edilmesi,